Obligacje skarbowe to dłużne papiery wartościowe emitowane przez Skarb Państwa, reprezentowany przez Ministra Finansów. Skarb Państwa - Emitent obligacji - pożycza od nabywcy obligacji określoną sumę pieniędzy i zobowiązuje się ją zwrócić (wykupić obligacje) - w określonym czasie wraz z należnymi odsetkami.

Obligacje są papierami wartościowymi emitowanymi w seriach, w których emitent stwierdza, że jest dłużnikiem właściciela obligacji (obligatariusza) i zobowiązuje się wobec niego do spełnienia określonego świadczenia (ustawa z dnia 29 czerwca 1995 roku, Dziennik Ustaw nr 83, pozycja 420, artykuł 4 ustęp 1).

Innymi słowy, obligacje skarbowe to forma oprocentowanej pożyczki pieniężnej zaciąganej przez Skarb Państwa u osób zakupujących obligacje. Środki uzyskane z obligacji finansują istotne cele przewidziane w budżecie państwa oraz są przeznaczane na spłatę wcześniej zaciągniętych długów.

Klasyfikacji obligacji skarbowych jest wiele, ale najważniejszy z punktu widzenia niniejszego opracowania jest podział na obligacje:

- obligacje detaliczne,
- obligacje hurtowe.

OBLIGACJE DETALICZNE to obligacje skarbowe kierowane głównie do osób fizycznych. Można je podzielić na dwie kategorie:

1. Obligacje oszczędnościowe.
2. Obligacje rynkowe.

1. Obligacje oszczędnościowe – są oferowane wyłącznie osobom fizycznym, stowarzyszeniom, innym organizacjom społecznym i zawodowym oraz fundacjom wpisanym do rejestru sądowego, a w przypadku nierezydentów,  również wpisanym do innego rejestru urzędowego. Obligacje te mogą być przedmiotem obrotu na rynku wtórnym nieregulowanym na podstawie umowy sprzedaży lub darowizny. Nie są natomiast notowane na Giełdzie Papierów Wartościowych.

Obligacje oszczędnościowe są emitowane co miesiąc i sprzedawane zawsze po cenie równej wartości nominalnej, tj. 100 zł.

Do obligacji oszczędnościowych zalicza się obligacje dwuletnie, czteroletnie oraz dziesięcioletnie.

• Obligacje dwuletnie – to papiery o stałym oprocentowaniu (seria DOS), z roczną kapitalizacją odsetek. W pierwszym okresie odsetkowym oprocentowanie jest naliczane od wartości nominalnej obligacji, a w drugim roku od wartości nominalnej powiększonej o odsetki naliczone po zakończeniu pierwszego okresu odsetkowego. Odsetki wypłacane są w dniu wykupu, czyli po dwóch latach. 
  Ministerstwo Finansów co prawda przyznaje posiadaczowi prawo wezwania emitenta do przedterminowego wykupu obligacji, nie wcześniej jednak niż po upływie jednego miesiąca od dnia sprzedaży danej obligacji i nie później niż na jeden miesiąc przed dniem jego wykupu. Co więcej pobierana jest wówczas opłata w wysokości 1 złotego od każdej obligacji, co obniża ostateczną  rentowność całej inwestycji.
  Stałe oprocentowanie sprawia, że takie obligacje są dobrym rozwiązaniem dla osób,  które chcą ulokować posiadane wolne środki pieniężne i mieć pewność stałego oraz pewnego zysku. Dzięki stałemu oprocentowaniu obligacji dwuletnich z góry wiadomo jaki będzie zysk po zakończeniu okresu oszczędzania. Taka konstrukcja obligacji powoduje, że jest to świetny instrument pozwalający osiągać korzyści w sytuacji spadku rynkowych stóp procentowych.

Przykład:

Oprocentowanie obligacji dwuletniej DOS1109 wynosi 4,75% w stosunku rocznym i jest stałe przez okres 2 lat. Oznacza to, że wartość wierzytelności z tytułu wykupu jednej obligacji, obejmującej wartość nominalną oraz należne odsetki, będzie równa kwocie 109,73, co można obliczyć używając podany wzór:

        
      nominał obligacji*(1+stopa procentowa)² = 100*(1+0.0475)² = 109,73.

• Obligacje czteroletnie (czteroletnie indeksowane oszczędnościowe obligacje skarbowe) - to papiery oferujące zmienne oprocentowanie (seria COI), z odsetkami obliczanymi od wartości nominalnej i wypłacanymi po upływie danego okresu odsetkowego.
  Stopa procentowa dla danego rocznego okresu odsetkowego jest obliczana na podstawie stopy wzrostu cen towarów i usług konsumpcyjnych (stopa inflacja), przyjmowanej dla dwunastu miesięcy i ogłaszanej przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w miesiącu poprzedzającym pierwszy miesiąc danego okresu odsetkowego, powiększonej o określoną marżę odsetkową.
  Podobnie jak w przypadku obligacji dwuletnich, także w przypadku papierów czteroletnich, w sytuacji przedterminowego wykupu obligacji, pobierana jest od posiadacza opłata w wysokości 1 złotego od każdej obligacji.
  Czteroletnie obligacje indeksowane to świetny sposób inwestowania dla osób, które dysponują nadwyżkami finansowymi i zamierzają je pewnie ulokować na dłuższy czas, mając pewność, że inflacja nie uszczupli ich zysku z kapitału, a marża odsetkowa zagwarantuje interesujący zysk. Zapewniają coroczny dopływ gotówki z wypłacanych odsetek.

• Obligacje dziesięcioletnie (emerytalne dziesięcioletnie oszczędnościowe obligacje skarbowe) – to papiery o zmiennym oprocentowaniu (seria EDO), o dziesięciu rocznych okresach odsetkowych. Stopa procentowa dla danego rocznego okresu odsetkowego jest obliczana na podstawie stopy wzrostu cen towarów i usług konsumpcyjnych (stopa inflacja), przyjmowanej dla dwunastu miesięcy i ogłaszanej przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w miesiącu poprzedzającym pierwszy miesiąc danego okresu odsetkowego, powiększonej o określoną marżę odsetkową. Naliczane odsetki są kapitalizowane, czyli doliczane do kapitału, a wypłacane są w dniu wykupu obligacji, czyli po 10 latach.
  Podobnie jak w przypadku wszystkich obligacji oszczędnościowych, także w przypadku papierów dziesięcioletnich, w sytuacji przedterminowego wykupu obligacji, pobierana jest od posiadacza opłata w wysokości 1 złotego od każdej obligacji; potrącenia nie dokonuje się wobec posiadaczy obligacji dokonujących wypłaty z IKE.
  Obligacje te mogą być wykorzystane jako forma lokaty oszczędności w ramach Indywidualnych Kont Emerytalnych (IKE).

2. Obligacje rynkowe – są dostępne zarówno dla rezydentów jak i nierezydentów, będących osobami fizycznymi oraz dla osób prawnych i jednostek organizacyjnych nie posiadających osobowości prawnej, z wyłączeniem podmiotów finansowych, spółek akcyjnych i spółek z ograniczoną odpowiedzialnością.

Najważniejszą cechą tych obligacji jest możliwość obrotu nimi na Giełdzie Papierów Wartościowych - za pośrednictwem biur maklerskich dla posiadaczy rachunków papierów wartościowych lub możliwość sprzedaży bezpośrednio z rachunku rejestrowego dla tych, którzy nie posiadają rachunku inwestycyjnego. Od maja 2005 r. obligacje rynkowe są notowane nie tylko na Giełdzie Papierów Wartościowych, ale także na rynku regulowanym prowadzonym przez MTS CeTO S.A. (dotyczy to obligacji wyemitowanych od maja 2005 r., a więc TZ0508 i wszystkich kolejnych emisji trzylatek oraz emisji pięciolatek od SP0610 do SP1210). Ponadto mogą być przedmiotem obrotu na rynku wtórnym nieregulowanym na podstawie umów sprzedaży lub darowizny.

Obligacje rynkowe są sprzedawane w trzymiesięcznych emisjach - zawsze po dziennej cenie sprzedaży odpowiadającej cenie emisyjnej powiększonej o wartość odsetek przypadających na dany dzień sprzedaży.

Do obligacji rynkowych zalicza się obligacje trzyletnie i pięcioletnie*.

* Sprzedaż obligacji pięcioletnich była prowadzona do dnia 28 lutego 2006r.
(jako ostatnie zostały wyemitowane obligacje serii SP1210).

• Obligacje trzyletnie (trzyletnie obligacje skarbowe) – to papiery o zmiennej stopie procentowej (seria TZ). Oferowane one są osobom fizycznym, osobom prawnym, spółkom nieposiadającym osobowości prawnej, z wyłączeniem banków, zakładów ubezpieczeń, funduszy inwestycyjnych, funduszy emerytalnych, domów maklerskich, spółek z ograniczoną odpowiedzialnością i spółek akcyjnych.   
  Odsetki od obligacji są naliczane od wartości nominalnej w sześciomiesięcznych okresach odsetkowych. Wypłata odsetek następuje każdorazowo po upływie danego okresu odsetkowego.
  Obligacje są oprocentowane według stopy procentowej stanowiącej iloczyn stawki bazowej i mnożnika ustalonego przez Ministerstwo Finansów.
  Stawka bazowa stopy procentowej jest liczona oddzielnie dla każdego okresu odsetkowego obligacji jako średnia arytmetyczna stopy WIBOR 6M za okres pięciu kolejnych dni roboczych, z czego ostatni dzień okresu pięciodniowego przypada najpóźniej na pięć dni roboczych przed dniem, w którym rozpoczyna się dany okres odsetkowy.

Informacje praktyczne o tym w jaki sposób kupować obligacje znajdują się w dziale PORADY.

OBLIGACJE HURTOWE – są oferowane od czerwca 1992 r. Prawo do ich nabycia mają zarówno rezydenci jak i nierezydenci, osoby fizyczne i prawne, ale w przetargach mogą brać udział tylko podmioty będące uczestnikami Krajowego Depozytu Papierów Wartościowych czyli np. biura maklerskie, czy banki.

Sprzedaż obligacji hurtowych na rynku pierwotnym odbywa się na przetargach organizowanych przez Narodowy Bank Polski - agenta emisji. Przetargi odbywają się najczęściej dwa razy w miesiącu, zwykle w środy. Przyjął się zwyczaj, że na pierwszym przetargu każdego miesiąca sprzedawane są obligacje pięcioletnie o stałym kuponie oraz dwuletnie zerokuponowe, na drugim zaś oferowane są dziesięcioletnie, przy czym w jednym miesiącu są to papiery o stałym oprocentowaniu, a w kolejnym o zmiennym kuponie.

Wszystkie obligacje hurtowe są papierami wartościowymi na okaziciela, emitowane są w formie zdematerializowanej. Rozliczaniem i przechowywaniem obligacji hurtowych zajmuje się Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych. Nominał tych obligacji wynosi 1000 zł., wszystkie trafiają do obrotu na Warszawskiej Giełdzie Papierów Wartościowych.

Aktualnie w ofercie znajdują się pięć rodzajów obligacji hurtowych:

- obligacje dwuletnie zerokuponowe (OK),

- obligacje pięcioletnie o stałym oprocentowaniu (OS),

- obligacje dziesięcioletnie o stałym oprocentowaniu (DS),

- obligacje dziesięcioletnie o zmiennym oprocentowaniu (DZ),

- obligacje dwudziestoletnie i trzydziestoletnie o stałym oprocentowaniu (WS).

• Obligacje dwuletnie zerokuponowe (OK)
  W przypadku tych obligacji, żadne odsetki nie przysługują ich posiadaczowi przed okresem wykupu. Po upływie tego terminu posiadacz obligacji otrzymuje kwotę równą ich wartości nominalnej. Oprocentowanie tych obligacji wynika ze sposobu ich sprzedaży - z dyskontem, czyli po cenie niższej od wartości nominalnej. Jest to zatem ten sam sposób oprocentowania, co w przypadku bonów skarbowych. Niewątpliwą zaletą tych papierów jest fakt, że oprocentowanie to nabywca dostaje niejako z góry, (płacąc mniejszą cenę za nominał) bo już w momencie zakupu obligacji.
  Cena ich sprzedaży ustalana jest na przetargu, przy czym minimalna wartość nominalna oferty, składanej przez uczestnika przetargu lub za jego pośrednictwem, nie może być mniejsza niż 1 000 000 zł.
  Po upływie terminu składania ofert zakupu obligacji, Minister Finansów określa dla danego przetargu najniższą przyjętą cenę i wszystkie oferty z ceną wyższą od najniższej przyjętej ceny przetargowej zostają przyjęte, a oferty z ceną równą najniższej przyjętej cenie przetargowej mogą być przyjęte w całości lub zredukowane. Oznacza to, że obligacje sprzedawane są po różnych cenach.
  Minister Finansów może odkupywać obligacje dwuletnie zerokuponowe przed terminem wykupu. Przetargi odkupu mogą się odbywać po upływie roku od dnia pierwszego przetargu, ale najpóźniej na 7 dni przed wykupem. Obligacje te można także sprzedać na wtórnym rynku regulowanym, gdyż są one wprowadzane przez Ministra Finansów do obrotu na Warszawskiej Giełdzie Papierów Wartościowych.
  Minimalny nominał takiej obligacji i jednocześnie kwota, którą musi dysponować ewentualny inwestor giełdowy to 1.000 złotych.

• Obligacje pięcioletnie o stałym oprocentowaniu (PS)
  Również te obligacje sprzedawane są na comiesięcznych przetargach o podobnym mechanizmie jak w przypadku dwulatek zerokuponowych.
  Oprocentowanie tych obligacji jest stałe w całym okresie ich życia, odsetki naliczane są od wartości nominalnej obligacji i wypłacane w okresach rocznych. Obligacje są sprzedawane z dyskontem, według wartości nominalnej lub powyżej wartości nominalnej. Podobnie jak w przypadku dwuletnich zerokuponowych, wprowadzane są one do obrotu giełdowego oraz na rynku międzybankowym.

• Obligacje dziesięcioletnie stałym o oprocentowaniu (DS)
  Obligacjami skarbowymi o stałym kuponie i stosunkowo długim terminie zapadalności są obligacje dziesięcioletnie. W ofercie Ministerstwa Finansów znalazły się po raz pierwszy w maju 1999r., w chwili obecnej na rynku znajduje się 6 serii obligacji. Oprocentowanie kuponów kształtuje się w przedziale od 5% do 6% . Okres odsetkowy trwa rok i z taką częstotliwością wypłacane są odsetki.
  Od 2000r. pojawiają się one na przetargach co drugi miesiąc, przy czym jedna seria oferowana jest na kilku kolejnych aukcjach. Zasady przetargu są identyczne jak w przypadku innych obligacji hurtowych i również dziesięciolatki trafiają na giełdę.

• Obligacje dziesięcioletnie o zmiennym oprocentowaniu (DZ)
  Dziesięciolatki to jedyne hurtowe obligacje o oprocentowaniu zmiennym. Ich oprocentowanie, tzw. stopa bazowa to liczona oddzielnie dla każdego okresu odsetkowego równego jednemu rokowi, średnia arytmetyczna średnich ważonych stóp rentowności 52-tygodniowych bonów skarbowych sprzedawanych przez Ministra Finansów na przetargach w ciągu dwóch miesięcy bezpośrednio poprzedzających miesiąc, w którym rozpoczyna się dany okres odsetkowy. Odsetki są naliczane od wartości nominalnej obligacji i wypłacane są co rok.
  Obligacje te znajdują się w ofercie Ministerstwa Finansów od 1995r. Sprzedawane są zazwyczaj na przetargach co dwa miesiące.

• Obligacje dwudziestoletnie i trzydziestoletnie o stałym oprocentowaniu (WS).  Ministerstwo Finansów w 2002 roku zdecydowało się na emisję obligacji dwudziestoletnich o stałym kupnie na poziomie 5.75%, oznaczonych symbolem WS0922 (termin wykupu 23.09.2022),  natomiast w czerwcu 2007 roku wyemitowane zostały obligacje skarbowe z trzydziestoletnim terminem do wykupu, o stałym kuponie na poziomie 5%, oznaczonych symbolem WS0437 (termin wykupu 25.04.2037).
  W kalendarzu przetargów na 2008 rok, Ministerstwo Finansów zaplanowało 3 przetargi na obligacje 20-letnie i 1 na obligacje 30-letnie.

Informacje praktyczne o tym w jaki sposób kupować obligacje znajdują się w dziale PORADY - kliknij TU.